Bevroren tijd

Over wat wat je allemaal kunt doen met ijs

Bakken met sneeuw die het dagelijks leven tot stilstand brachten; ijs dat de tijd leek te bevriezen.. De winterse taferelen van de afgelopen weken deden me denken aan die andere toepassing van vrieskou: cryonisme, oftewel het invriezen van een menselijk lichaam direct na overlijden, om het later, in een technisch en medisch meer geavanceerde tijd, te ontdooien en dan lang en gelukkig verder te leven.

In 1967 liet de Amerikaan James Bedford, die leed aan nierkanker, zichzelf als eerste mens op 73 jarige leeftijd invriezen, pauzeren, om er weer bij te komen als we kanker (en ouderdom) kunnen genezen. Inmiddels chillen honderden mensen in vaten vloeibare stikstof op -198 graden Celsius, in grote opslagplaatsen in Michigan en Arizona. Duizenden staan op de wachtlijst. Wat bezielt deze (potentiële) ijs-mummies en wat zegt deze grotendeels Westerse, seculiere praktijk over hoe wij het leven zien?

Eerst wat feiten. Cryonisme is als procedure legaal in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Australië, Zwitserland en Rusland. De enige faciliteit op het Euraziatische continent staat in Moskou, ‘KrioRus,’ met enkele tientallen bevroren mensen. De procedure kost tussen de €30.000 en €200.000,-. Voor mensen met een beperkter budget is er de optie om alleen je brein in te vriezen, à €10.000,-.

In het afgelopen decennium is dit marginale fenomeen meer in de belangstelling komen te staan door omarming ervan door types uit Silicon Valley die (hun eigen) onsterfelijkheid van belang vinden. ‘Ik denk dat de dood een technologisch probleem is dat we kunnen oplossen,’ zegt bijvoorbeeld OpenAI oprichter Sam Altman. Elon Musk gaat, uiteraard, nog een stapje verder met de ambitie van zijn bedrijf Neuralink om ons brein te kopiëren op een chip die we verbinden met internet om als online avatar via de satellieten van Starlink voor eeuwig door het heelal te zweven.

Wat de verschillende ‘transhumanisten’ verbindt, is de overtuiging dat alles materie is. ‘Wij zijn ons brein.’ Bewustzijn komt voort uit complexe materie (zoals ons brein) en gaat er niet aan vooraf. Behoud de materie, door het te bevriezen of vast te leggen op een chip, en je behoudt het leven. De mensen in de vaten zijn dus ook niet dood, maar ‘gedeanimeerd.’ Met de juiste techniek kunnen ze weer gereanimeerd worden en verder leven.

Volgens antropoloog Abou Farman die de Amerikaanse onsterfelijkheidsbeweging onderzocht, komt de zoektocht naar onsterfelijkheid voort uit een dilemma van ons westerlingen in een seculiere samenleving. We hebben na de Verlichting een samenleving opgetuigd zonder God, een groter plan, en een hiernamaals. Thuis moet je het zelf weten, maar publiek is er geen ruimte voor praat over een mystiek hoger doel. Maar, en nu komt ie, wij betekenis zoekende mensen kunnen niet zonder een verhaal over iets groters dat ons leven zin geeft. We kregen er een verhaal over ‘vooruitgang’ en ‘groei’ voor terug, maar wat heb je daaraan als je nauwelijks lang genoeg leeft om die toekomstbeloftes mee te maken? Dat is het dilemma dat de onsterfelijken willen oplossen.

Niet alleen zij, ook wij zijn geobsedeerd met tijd. We vieren iedere verjaardag, ieder jaar dat je hier langer mocht rondlopen, ongeacht wat je met die tijd gedaan hebt. Het is ook de eerste vraag die we stellen bij een overlijdensbericht: hoe oud is die persoon geworden? Om het ons makkelijk te maken staat het in het midden van de overlijdensadvertentie: geboortedag en sterfdag. Alsof dat het allerbelangrijkst is dat we over iemand willen vertellen. Te jong, hoe subjectief ook, vinden we over het algemeen ‘niet eerlijk.’

Om onszelf meer tijd te geven, hebben we in de vorige eeuw onze levensverwachting verdubbeld. Maar het is nooit genoeg. ‘Ik wil nog zoveel doen,’ zegt ook Richard, een Amerikaanse aanhanger van het cryonisme, tegen Abou Farman. ‘Ik wil onderzoeken, leren, begrijpen. Ik wil zien of we naar Mars gaan. Dat gaat me niet lukken in de ongeveer zeventig jaar die ik hier rondloop.’

Cryoniseren is daarmee een uitkomst voor mensen die geloven in YOLO en lijden aan FOMO. Al vraagt de procedure ook een behoorlijke langetermijn commitment van je omgeving. Het lichaam van de eerder genoemde James Bedford is sinds zijn invriezing al zeker vier keer verhuisd omdat faciliteiten waar hij rond zweefde, failliet gingen. Een achterneef heeft hem jaren in zijn schuur bewaard.

En dan is er nog de kwestie van het bewustzijn. Het eerder genoemde KrioRus in de buurt van Moskou kreeg woedende buren over zich heen die protesteerden tegen de opslag van bevroren mensen aan de rand van hun wijk. Volgens de Russische-Orthodoxe Kerk, die onder Poetin aan invloed (en leden) wint, verlaat de ziel het lichaam veertig dagen na overlijden. Bij de meeste mensen in de opslag is dat al lang het geval. De buurtgenoten vreesden te worden aangevallen door de zombies die KrioRus in hun ogen creëert: ontzielde monsters die hier ronddolen op zoek naar rust.

Rust. Dat is nou juist wat het ijs had moeten brengen. Rust in de perceptie dat je nog een hele toekomst voor je hebt. Op een dag. Maar tijd, te veel of te weinig, betekent an sich niks. De kwantiteit van je dagen zegt niet per se iets over je kwaliteit van leven.

Ik las ergens dat de kwaliteit van je dagen afhangt van de mate waarin je aandachtig kunt zijn. Oog hebben voor wat er om je heen gebeurt, de staat van je naasten en de kleur van de lucht. Misschien is dat dan wel het meest waardevolle aspect van ijs en sneeuw. Toen de sneeuw het onmogelijk maakte om op reis, naar kantoor, naar school te gaan, gingen we aan de wandel. De sneeuw op de bomen, het kraken onder mijn voeten. We konden niet anders dan al het bekende met hernieuwde interesse bekijken. En de hele middag sneeuwballen gooien met alle kinderen uit de straat. IJs kan in ieder geval onze perceptie van tijd, het idee dat morgen ertoe doet, bevriezen.