Laat ik de eerste zijn om toe te geven dat de oogst wat mager is. Ik schreef tien artikelen, kreeg als reactie daarop eenenzestig hartjes en zeven comments, waarvan mijn ouders een aanzienlijk deel voor hun rekening namen (dank mam, pap!).

Wat ik in die eerste post nog niet met zoveel woorden opschreef, is dat ik zélf als de dood ben. Een reden daarvoor is de plotselinge dood van mijn oudere zus Melanie, ruim zesentwintig jaar geleden. Ik was toen achttien. Het gebroken hart van gemis is na al die jaren geheeld tot een dierbaar litteken. Maar als de dood ben ik nog steeds.

Mij was impliciet beloofd dat mijn naasten minstens tachtig zouden worden. Ik ben me helemaal het leplazerus geschrokken toen bleek dat een ongeluk in een klein hoekje zit. Wanneer je dat weet, kun je het niet meer niet weten.

Je kunt het wel wegdrukken. Als ik een afspraak heb met mijn man en hij is wat laat en ik zie voor me hoe hij op het asfalt ligt terwijl een tram zijn lichaam in tweeën rijdt, knijp ik mijn ogen dicht en schud mijn hoofd. ‘Ah, gelukkig, daar is ie.’ En door.

Een jaar geleden zegde ik mijn baan op om een boek te schrijven over onze onhandige omgang met de dood. Op mijn leeftijd, met ouders die richting de tachtig gaan en kinderen die steeds verder weg fietsen, zie je die kleine hoekjes overal. Ik zou aan de hand van antropologische boeken aan jou, mijn lieve lezer, uitleggen hoe we met de dood om dienen te gaan. Om mezelf gerust te stellen.

Interessant genoeg heeft het proces waar ik in zit iets van sterven. Ruim een jaar geleden was ik nog iemand, directeur van een stichting met anderhalve fte, maar toch. Ik had een functie. Ik kreeg een salaris gestort als bewijs van kennis en kunde die wat waard was. No more. Ik ben terug bij Start en land telkens op dat vakje met die put, waarbij je dan weer van voren af aan moet beginnen.

Relatief natuurlijk, dat weet ik ook wel. En soms, als ik in die put naar beneden val en bijna denk ‘laat maar,’ komt er een idee. Het idee voor dit stukje of een nieuw hoofdstuk in mijn boek. Of er is een vriendin die de slappe lach krijgt van mijn loser verhalen waardoor ik er zelf ook om moet lachen. Ik haal diep adem en dat voelt dan als leven.

En dus, lieve lezer, misschien is er geen antropoloog die ons uit kan leggen hoe het zit en hoe we de kwetsbaarheid van ons bestaan moeten dragen. Misschien gaat het om oog hebben voor de kracht van het leven, nieuwe suggesties en invalshoeken die opborrelen, juist als het donker is.

Vrolijk pasen y’all en dank voor het lezen van deze stukkies het afgelopen jaar!

Subscribe now

De meesten van ons zien rouw als een privé-aangelegenheid. Iets dat je thuis doet, als je met rouwverlof bent, om vervolgens ‘de draad weer op te pakken.’ Maar de politieke kracht van rouw is groot. Het verdriet van een gewonde gemeenschap, levert een ongekend saamhorige en vastberaden groep mensen op, zoals de inwoners van Minneapolis lieten zien. Waarom maken we daar niet meer gebruik van?

De kracht van rouw is een bekend probleem voor menig autoritair bewind. Om die reden houden dit soort regimes de lichamen van overleden tegenstanders geregeld vast, of geven die alleen vrij onder strikte voorwaarden, zoals je geliefde ‘s nachts begraven; een beperkt aantal aanwezigen toelaten bij het afscheid, en geen opnames maken. Dit in een poging om collectieve rouw niet uit te laten monden in collectief politiek protest.

Antropoloog Suhad Daher-Nashif deed onderzoek naar de Israelische praktijk van het vasthouden van lijken van gedode Palestijnse demonstranten na de Al-Quds opstand in 2015, ‘om te voorkomen dat de begrafenissen van deze mensen een viering van het martelaarschap worden en/of geweld tegen Israël.’ Lichamen werden bewaard in koelcellen en alleen vrijgegeven onder eerder genoemde voorwaarden, plus het betalen van ‘borg’ als garantie voor het nakomen van de voorwaarden, á vijfhonderd dollar.

Daher-Nashif interviewde de familieleden van de overleden gevangenen en beschrijft hoe de rouwende families hun lot aan elkaar verbonden. Een vader aan het woord: ‘Death became part of our daily life; we became 18 families; this distracted me from my own trauma and [I] felt that it was a trauma for the whole community. We began to create pressure to get the corpses back.’ De rouwenden zetten een tent op in de buurt waar ze elkaar steunen in hun verzet tegen de voorwaarden die de Israëli’s hebben gesteld voor het terugkrijgen van hun geliefden. Dezelfde vader: ‘After 45 days of waiting I couldn’t stand it anymore. I couldn’t work. One Thursday we received the news that they would release them the next day, Friday. They chose that day because a snowstorm was expected.’

Het vasthouden van lijken is een overtreding van het internationaal recht. Staten zijn verplicht de (religieuze) uitvaartrituelen van naasten te respecteren. De Israelische regering ging met bovenstaand beleid ook tegen een uitspraak van het eigen Hooggerechtshof in.

Is de dood en rouw als privé-aangelegenheid dan een luxe? Of hebben we met een individualistische beleving van de dood in onze samenleving een krachtige bron van politieke gemeenschap en actie laten varen?

Subscribe now

Dood, verlies, rouw is de enige zekerheid in het leven, de enige ervaring die we allemaal delen. Filosofe Judith Butler beschrijft in haar boek Precarious Life, the powers of mourning and justice, de unieke aard van rouw. Geen enkele andere ervaring laat ons voelen hoezeer we met elkaar verbonden en afhankelijk van elkaar zijn. De dood van een geliefde slaat ons uit het lood. Het proces van heling is rauw en onvoorspelbaar, voor iedereen. Let’s face it, we are undone by each other, zegt Butler.

Rouw, het diepe besef van de kwetsbaarheid van ons bestaan, zou daarom juist de basis van politieke gemeenschap moeten zijn en de oorsprong van ethisch handelen, bepleit Butler. Niet alleen vanwege de zorg die we van baby tot bejaarde voor elkaar zouden moeten dragen, maar ook vanwege het risico dat de woede van een ander mijn leven verwoest, zoals het toenemend aantal oorlogen laat zien. Omdat verlies verpletterend is, moeten we de risico’s van het bestaan gelijkwaardiger verdelen zodat de kans op rouw eerlijker verdeeld wordt.

Wanneer we het gebroken hart dat op de dood volgt als uitgangspunt nemen, zouden we dan accepteren dat zelfmoord de voornaamste doodsoorzaak is van jongeren onder de dertig? Dat onze regering miljarden uittrekt voor leger en wapens zonder net zoveel miljarden uit te trekken voor diplomatieke kracht?

Judith Butler schreef haar boek ten tijde van de Amerikaanse War on Terror, de oorlogen die volgden op de aanslagen van 9/11. Kan de wond van aangevallen worden en de rouw die erop volgt, leiden tot iets anders dan wraak, wil Butler weten. If we are interested in arresting cycles of violence to produce less violent outcomes, it is no doubt important to ask what, politically, might be made of grief besides a cry for war.

Om niet direct de tegenaanval in te zetten, spoort Butler ons aan om de tijd te nemen om te reflecteren op je pijn en je vervolgens afvragen: wie lijdt er nog meer? Hoe komt dat? Hoe hebben we de risico’s van ons kwetsbare leven verdeeld?

Iemand die die boodschap heeft begrepen, is de vijfentwintigjarige Noa. Toen ze negentien was, pleegde haar vader suïcide en drie jaar later deed haar toen eenentwintigjarige broer Nathan hetzelfde. Tijdens het afscheid van Nathan haalt Noa uit naar de privatisering van de GGZ. ‘De meeste mensen in de GGZ doen hun best, maar ze zitten vast in een slecht systeem. Mijn vader en broer hebben onnodig geleden.’ Op de vraag naar wat haar omgeving voor haar kan betekenen, is Noa ook duidelijk: ‘Zorg dat hier verandering in komt. Spreek je uit tegen onrecht. Teken petities, verander beleid, stem op een politieke partij die zich hiervoor hard maakt. Ga van mijn part op de A12 staan. Vraag wat vaker aan elkaar hoe het gaat. Voor Nathan is het te laat maar er zijn miljoenen mensen die lijden. Ter nagedachtenis aan mijn broertje trek ik met woede en veel liefde ten strijde.’

Laat Noa een voorbeeld zijn.

In 1967 liet de Amerikaan James Bedford, die leed aan nierkanker, zichzelf als eerste mens op 73 jarige leeftijd invriezen, pauzeren, om er weer bij te komen als we kanker (en ouderdom) kunnen genezen. Inmiddels chillen honderden mensen in vaten vloeibare stikstof op -198 graden Celsius, in grote opslagplaatsen in Michigan en Arizona. Duizenden staan op de wachtlijst. Wat bezielt deze (potentiële) ijs-mummies en wat zegt deze grotendeels Westerse, seculiere praktijk over hoe wij het leven zien?

Eerst wat feiten. Cryonisme is als procedure legaal in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Australië, Zwitserland en Rusland. De enige faciliteit op het Euraziatische continent staat in Moskou, ‘KrioRus,’ met enkele tientallen bevroren mensen. De procedure kost tussen de €30.000 en €200.000,-. Voor mensen met een beperkter budget is er de optie om alleen je brein in te vriezen, à €10.000,-.

In het afgelopen decennium is dit marginale fenomeen meer in de belangstelling komen te staan door omarming ervan door types uit Silicon Valley die (hun eigen) onsterfelijkheid van belang vinden. ‘Ik denk dat de dood een technologisch probleem is dat we kunnen oplossen,’ zegt bijvoorbeeld OpenAI oprichter Sam Altman. Elon Musk gaat, uiteraard, nog een stapje verder met de ambitie van zijn bedrijf Neuralink om ons brein te kopiëren op een chip die we verbinden met internet om als online avatar via de satellieten van Starlink voor eeuwig door het heelal te zweven.

Wat de verschillende ‘transhumanisten’ verbindt, is de overtuiging dat alles materie is. ‘Wij zijn ons brein.’ Bewustzijn komt voort uit complexe materie (zoals ons brein) en gaat er niet aan vooraf. Behoud de materie, door het te bevriezen of vast te leggen op een chip, en je behoudt het leven. De mensen in de vaten zijn dus ook niet dood, maar ‘gedeanimeerd.’ Met de juiste techniek kunnen ze weer gereanimeerd worden en verder leven.

Volgens antropoloog Abou Farman die de Amerikaanse onsterfelijkheidsbeweging onderzocht, komt de zoektocht naar onsterfelijkheid voort uit een dilemma van ons westerlingen in een seculiere samenleving. We hebben na de Verlichting een samenleving opgetuigd zonder God, een groter plan, en een hiernamaals. Thuis moet je het zelf weten, maar publiek is er geen ruimte voor praat over een mystiek hoger doel. Maar, en nu komt ie, wij betekenis zoekende mensen kunnen niet zonder een verhaal over iets groters dat ons leven zin geeft. We kregen er een verhaal over ‘vooruitgang’ en ‘groei’ voor terug, maar wat heb je daaraan als je nauwelijks lang genoeg leeft om die toekomstbeloftes mee te maken? Dat is het dilemma dat de onsterfelijken willen oplossen.

Niet alleen zij, ook wij zijn geobsedeerd met tijd. We vieren iedere verjaardag, ieder jaar dat je hier langer mocht rondlopen, ongeacht wat je met die tijd gedaan hebt. Het is ook de eerste vraag die we stellen bij een overlijdensbericht: hoe oud is die persoon geworden? Om het ons makkelijk te maken staat het in het midden van de overlijdensadvertentie: geboortedag en sterfdag. Alsof dat het allerbelangrijkst is dat we over iemand willen vertellen. Te jong, hoe subjectief ook, vinden we over het algemeen ‘niet eerlijk.’

Om onszelf meer tijd te geven, hebben we in de vorige eeuw onze levensverwachting verdubbeld. Maar het is nooit genoeg. ‘Ik wil nog zoveel doen,’ zegt ook Richard, een Amerikaanse aanhanger van het cryonisme, tegen Abou Farman. ‘Ik wil onderzoeken, leren, begrijpen. Ik wil zien of we naar Mars gaan. Dat gaat me niet lukken in de ongeveer zeventig jaar die ik hier rondloop.’

Cryoniseren is daarmee een uitkomst voor mensen die geloven in YOLO en lijden aan FOMO. Al vraagt de procedure ook een behoorlijke langetermijn commitment van je omgeving. Het lichaam van de eerder genoemde James Bedford is sinds zijn invriezing al zeker vier keer verhuisd omdat faciliteiten waar hij rond zweefde, failliet gingen. Een achterneef heeft hem jaren in zijn schuur bewaard.

En dan is er nog de kwestie van het bewustzijn. Het eerder genoemde KrioRus in de buurt van Moskou kreeg woedende buren over zich heen die protesteerden tegen de opslag van bevroren mensen aan de rand van hun wijk. Volgens de Russische-Orthodoxe Kerk, die onder Poetin aan invloed (en leden) wint, verlaat de ziel het lichaam veertig dagen na overlijden. Bij de meeste mensen in de opslag is dat al lang het geval. De buurtgenoten vreesden te worden aangevallen door de zombies die KrioRus in hun ogen creëert: ontzielde monsters die hier ronddolen op zoek naar rust.

Rust. Dat is nou juist wat het ijs had moeten brengen. Rust in de perceptie dat je nog een hele toekomst voor je hebt. Op een dag. Maar tijd, te veel of te weinig, betekent an sich niks. De kwantiteit van je dagen zegt niet per se iets over je kwaliteit van leven.

Ik las ergens dat de kwaliteit van je dagen afhangt van de mate waarin je aandachtig kunt zijn. Oog hebben voor wat er om je heen gebeurt, de staat van je naasten en de kleur van de lucht. Misschien is dat dan wel het meest waardevolle aspect van ijs en sneeuw. Toen de sneeuw het onmogelijk maakte om op reis, naar kantoor, naar school te gaan, gingen we aan de wandel. De sneeuw op de bomen, het kraken onder mijn voeten. We konden niet anders dan al het bekende met hernieuwde interesse bekijken. En de hele middag sneeuwballen gooien met alle kinderen uit de straat. IJs kan in ieder geval onze perceptie van tijd, het idee dat morgen ertoe doet, bevriezen.

Overledenenzorg is een vak apart waar we niets van weten. We kennen alleen de uitvaartverzorger, die de overledenenverzorger inhuurt. De meesten van ons komen pas kijken als iemand netjes ligt opgebaard. Met gekamde haren en gevouwen handen. Na overlijden geven we de regie direct uit handen aan een uitvaartondernemer (en gaat de teller lopen). Maar een beetje kennis van hoe het gaat en wat er gebeurt, helpt om te bepalen wat je wil. Je kunt het nou eenmaal niet nog eens over doen. En daarom, zo vlak voor allerheiligen, een dag uit het leven van overledenenverzorgers.

© foto’s Ronald Goedheer

Het is half 9, dinsdagmorgen. Een glimmende zwarte Audi rijdt het parkeerterrein op van Uitvaartservice de Haan in Uitgeest. Uitvaartverzorger Kitho de Haan (22), zoon van oprichter van het bedrijf Peter de Haan, stapt uit. Roze Niketrui, crèmekleurige bodywarmer, blikje Red Bull in de hand. ‘Goeiemorgen!’

Vijf minuten later rijdt een vrachtwagenchauffeur zijn wagen achteruit de loods in. Hij brengt een nieuwe voorraad doodskisten. Kitho klimt op een vorkheftruck om de lading naar zijn plek te brengen. We zetten de kisten rechtop achter elkaar, op type gesorteerd: populierenhout, grenen, eikenhout. ‘Ik wist vroeger zeker dat ik dit werk nooit zou doen. Mijn vader was altijd aan het werk: zeven dagen per week, vierentwintig uur per dag. Niks voor mij, dacht ik.’

‘Niet vanwege het werk zelf. Mijn broers, zus en ik zijn opgegroeid met overledenenzorg. Toen mijn vader het bedrijf nog aan huis had, speelden we verstoppertje in de rouwkamer. Mijn vader had een verzorgingsruimte en koeling in de schuur. Ik vond dat nooit eng. Pas toen mijn vrienden grappen maakten over de rouwauto waarmee mijn vader bij de voetbal kwam kijken, begreep ik dat anderen zijn werk gek vonden.’

‘Zijn twee handen waren intact’

‘Toen ik anderhalf jaar geleden terugkwam van een poosje in het buitenland, had ik geen werk. Ik begon hier met rouwritten. Nu doe ik de financiën en verzorg ik overledenen. Ik ben niet snel onder de indruk van viezigheid. Alhoewel, een tijdje geleden had ik een treinspringer. Die kwam binnen in een gesealde lijkzak; daar is niks meer aan te verzorgen. Toen belde de uitvaartleider of ik wilde zoeken naar de trouwring. Ik moest even slikken toen ik die zak openritste. Maar zijn twee handen waren nog intact dus ik kon meteen zien dat de ring er niet was.’

‘Koffie?’ Kitho gaat voor me uit de trap op naar het kantoor op de eerste verdieping. Daar zit zijn broer Hayo (20), die sinds acht maanden de planning van vader Peter heeft overgenomen. ‘Ik heb dezelfde kronkel in mijn hoofd als hij. Hetzelfde gevoel voor wie je op welke melding af stuurt. En ik raak niet gestrest als er vier meldingen tegelijk binnenkomen.’

Aan de grote tafel in het kantoor zit overledenenverzorger Richelle (40) uit Hoorn aan de koffie. Ze heeft een blauwe broek en een blauwe blouse aan met een blauw vestje eroverheen: het uniform van De Haan. ‘Idee van mijn vader,’ vertelt Hayo. ‘Als je binnenkomt in een driedelig zwart pak met een das durven mensen niet tegen je te praten. Blauw is toegankelijker. Dan kunnen we familie makkelijker bij de verzorging betrekken, als ze dat willen.’

Hayo krijgt een melding binnen van een overleden man in een verzorgingstehuis in Santpoort. Hij stuurt Richelle erheen. We laden de kist die de nabestaanden hebben uitgekozen (een Hoogland 565, massief populierenhout met katoenen bekleding) in een van de vier bestelbusjes die De Haan heeft rondrijden en gaan op weg.

De Haan werkt in opdracht van uitvaartondernemers. Van de 2655 uitvaartondernemers in ons land is zeventig procent zzp’er. Zij organiseren de uitvaart en besteden diensten zoals verzorging, vervoer en koeling uit. De Haan heeft vijftien mensen in dienst om gemiddeld 200 overledenen per maand te verzorgen.

Richelle werkt nu vijf jaar voor De Haan en doet de zorg het liefst met familie erbij. ‘Mensen vinden het eerst spannend, ze hebben geen idee. Ik nodig ze uit. ‘Wil je haar sok aan doen?’ Voor je het weet doen ze alles zelf. En dan komen de verhalen. Ik luister. Ik ben maatschappelijk werker én chirurg. Als iemand bijvoorbeeld een pacemaker heeft, haal ik ‘m eruit. Die ontploft anders in de crematieoven.’

‘Dag pap’

In Santpoort komen we via de gangen van het verzorgingshuis aan bij de kamer van de overleden man. Familie zit rustig te praten naast het bed waarin hun vader ligt. ‘Gecondoleerd’ zeggen we en schudden handen. De dochter van de man en haar partner willen helpen met de verzorging.

Richelle slaat het dekbed open en onthult zijn magere, verschrompelde lichaam. Urinegeur vult de kamer. Zijn onderarmen, onderbenen en voeten zijn bedekt met enorme blaren, gevuld met pus. ‘Dat komt door slechte doorbloeding’, legt zijn dochter uit. Ze kust de ingevallen wangen van haar vader en strijkt over zijn haar.

Richelle laat de blaren leeglopen, verzorgt en verbindt zijn wonden. Dan tillen we hem uit zijn bed. Behoedzaam leggen we hem in de kist. ‘Willen jullie zelf sluiten?’ vraagt Richelle. Dat willen ze en dus wachten wij op de gang terwijl de kinderen en hun partners afscheid nemen van hun vader. Met elkaar begeleiden ze de kist naar buiten en schuiven hem in het busje. Zijn zoons duwen de achterklep dicht. ‘Dag pap.’

Terug in Uitgeest schuiven we aan voor de lunch met een aantal collega’s van Richelle. Voor Romy (24) is overledenenzorg een vanzelfsprekende keuze. ‘Het is een mooi vak. Als mensen zeggen: “Oh! Het is weer precies mijn moeder”, weet je dat je je werk goed gedaan hebt.’ Ze praat nauwelijks met leeftijdsgenoten over wat ze doet. ‘Mensen om me heen vinden het shockerend. Ik neem ze daarin niet serieus. Ze weten niets over wat wij doen en hoe het gaat. Dat is jammer. Als iemand komt te overlijden en je weet met hoeveel zorg en respect wij met mensen omgaan, verzacht dat je verdriet een beetje.’

© foto’s Ronald Goedheer

‘Dit werk moet je passen als een oude jas,’ zegt Peter (58), de oprichter van Uitvaartservice de Haan en de vader van Kitho en Hayo. Zo ging het bij hem ook. Hij was begin dertig toen de lokale uitvaartvereniging in Uitgeest hem vroeg of hij wilde bijspringen als drager. ‘Die vereniging was al honderd jaar oud en de meeste dragers ook. Echte kraaien. “Wij komen uw vrouw ophalen,” zeiden ze dan. Ik ging eerst even aan tafel zitten bij de weduwnaar. Koffie drinken, over zijn vrouw praten. En dan vragen hoe hij zelf de verzorging van zijn vrouw zou willen.’

‘Sinds die tijd is er veel veranderd. Uitvaartleiders zijn opener geworden. Er is meer ruimte voor persoonlijke wensen. Dat is goed. Tegelijkertijd komen al die keuzes met een prijskaartje. Een uitvaart kost nu makkelijk tienduizend euro. Hoe kan Jan met de pet hier uit de straat dat betalen? Er wordt misbruik gemaakt van de emotie van het moment. Zeker niet door allemaal, maar het gebeurt wel.’

‘Stel oma overlijdt om negen uur ‘s ochtends. Dan zit de uitvaartleider twee uur later voor je neus met een kistenboek. ‘Oh, kost die negenhonderd euro? Nou, ‘t moet maar.. Voor oma.’ Alsof je niet van oma hield als je een goedkope kist uitkiest? Ook dat eerste oriënterende gesprek met een uitvaartleider kan zo een paar duizend euro kosten, zonder dat mensen zich daar bewust van zijn. Je maakt keuzes op een moment dat je hoofd daar niet naar staat. Gewoon omdat iedereen het zo doet. Vroeger zorgde je buren voor de uitvaart, voor niks.’

Krom, scheef, vies en raar

‘s Middags verzorgen Richelle en ik een overleden vrouw op de locatie van De Haan in Amsterdam-Noord. We rijden haar op een brancard van de koeling naar een verzorgingsruimte en tillen de vrouw op een roestvrijstalentafel. Richelle beweegt haar onderarmen een paar keer heen en weer zodat de lijkstijfheid versoepelt. Ze trekt haar blauwe pyjama met een beer erop uit. Met schoonmaakdoekjes in de vorm van een washand wassen we haar lichaam. Ze krijgt een ‘inco’ - een luier - aan voor mogelijke ontlasting en daarna kleden we haar aan met de kleding die haar familie heeft meegegeven. De linker sok heeft een gat en er zit een witte vlek op de revers van het zwarte jasje.

Richelle concentreert zich op haar gezicht. ‘Je moet de mond goed schoonmaken, anders wordt die snel zwart.’ Ze moet een beetje wrikken om haar mond open te krijgen. Vervolgens haalt ze het ene na het andere gaasje door de mondholte met nog een enkele bruine tand. Wanneer zouden haar tanden voor het laatst gepoetst zijn?

De familie heeft toestemming gegeven voor een hechting waarmee Richelle de mond sluit. Ze steekt zelfverzekerd naald en draad via de kin en de onderlip naar het verhemelte, door naar de neusholten en weer terug de mondholte in, waar ze de twee touwtjes aan elkaar knoopt. Dan doet ze de oogkapjes in. Ze trekt een ooglid omhoog en plaatst een plastic kapje met kleine haakjes aan de bovenkant op de oogbol. Ze sluit het ooglid dat vervolgens door de haakjes gesloten blijft. Door de hechting en de oogkapjes behoudt haar gezicht de herkenbare trekken. Richelle sprayt wat droogshampoo in de haren en kamt ze in model. ‘Zo, vrouw.’

Terug in Uitgeest loop ik langs kantoor en vertel over de gele aanslag in de mond en de wonden met pus van eerder op de dag. Peter is niet onder de indruk. ‘De dood is niet mooi. Misschien bij euthanasie, als iemand weet wat er gaat gebeuren, maar dat zijn uitzonderingen. Meestal is de dood krom, scheef, vies en raar.’

‘Ik verzorg overledenen zodat ze er rustig bij liggen, zo veel mogelijk herkenbaar zoals ze waren. In de dagen die volgen verandert het lichaam. Iemand verkleurt een beetje, begint misschien te ruiken. Dat natuurlijke proces helpt om afscheid te nemen. Na een tijdje zie je dat je de kist moet sluiten. Hoe verdrietig ook, je moet iemand laten gaan.’

Inmiddels staat de volgende generatie klaar om het bedrijf van Peter over te nemen. ‘Ze doen het goed samen. Kitho doet de verzorging met respect en oog voor detail. Hij is daarin zo gegroeid. En ik sta te kijken met hoeveel rust en empathie Hayo de meldingen oppakt, met zijn twintig jaar.’ Hij slikt iets weg. ‘Trots? Ja, dat ben ik. Maar zo zitten wij niet in elkaar, dat je dat uit. Ik moet het leren om dat hardop te zeggen.’

‘Het is een mooi bedrijf en ook daar ben ik trots op. Tegelijkertijd mag de zorg voor overledenen ook wel wat meer bij het gewone leven gaan horen. Vroeger wist de buurvrouw wat er moest gebeuren hè. Dat zou wel meer terug mogen komen. Dat die zorg voor elkaar op het eind er gewoon bij hoort.’

PS.
Het is wat rustiger op mijn substack, zodat ik tijd heb om te werken aan wat langere stukken. Dit stuk stond afgelopen zaterdag in het Noord-Hollands Dagblad.

Subscribe now

‘We schaakten altijd met elkaar. Dus om in die termen te blijven: de schaakmat van mijn dementerende vader zagen we aankomen. De plotselinge dood van mijn broer John voelde als vals spel. We dachten dat we er prima voor stonden, tot de dood John in één zet van het bord veegde.’

‘Een paar weken na de dood van mijn vader belde mijn broer. Hij vertelde me dat hij zich niet goed voelde. Die nacht zaten we samen in het ziekenhuis. Hij mocht niet naar huis. Er mankeerde hem van alles. Twee weken later liep hij de draaideur uit met dertien verschillende medicijnen en een plekje op de wachtlijst voor een bypass operatie. Die kon hij thuis afwachten.’

‘Een aantal weken gingen voorbij. Het was op een maandag dat ik hem aan de telefoon had. Hij was bij de cardioloog geweest voor controle. De arts had een onregelmatig hartritme geconstateerd, maar dat was weer genormaliseerd. John vertelde dat hij lasagne ging maken, zijn specialiteit. Ik was een beetje beledigd dat hij me niet uitnodigde om te komen eten. Maar ik zou de volgende dag langskomen en dan zou ik een bakje meekrijgen.’

‘Die dinsdag ben ik niet langs gegaan, ik was heel moe. Ik heb hem gebeld, maar hij nam niet op. Ik dacht daar niets van. Vrijdag kreeg ik een bericht van een collega van hem, dat ze hem niet konden bereiken. Toen pas gingen bij mij alle alarmbellen af.’

‘Ik ben naar zijn huis gegaan. Hij deed niet open. Ik zag het keukenraam openstaan van zijn woning op twee hoog. In het trappenhuis, bij zijn voordeur, belde ik nog eens zijn nummer. Ik hoorde door de deur heen zijn huistelefoon en mobiele telefoon overgaan maar hij nam niet op. Ook voelde ik dat de deur van binnenuit op slot was. Dan blijft er nog maar één optie open hè?’

‘Samen met vier politieagenten heb ik anderhalf uur gewacht op de sleutelmaker die het slot open kwam slijpen. Het was koud in het trappenhuis. De agenten gingen als eerste zijn huis in. Ze vonden hem in de kleine kamer naast zijn slaapkamer. Hij was voorover op zijn neus gevallen en lag daar zo al vier dagen. ‘Ga maar niet kijken’ zeiden ze tegen me. Op de keukentafel stonden twee bakjes lasagne.’

‘Ik heb geen andere broers of zussen en mijn moeder overleed al toen ik elf was. Nu ben ik alleen over. Zo voelt het, zelfs al heb ik een vrouw en twee kinderen. Ik heb de trouwringen van mijn ouders en die van mijn broer aan elkaar laten smelten en die draag ik nu om mijn nek. Zo houd ik ze een beetje bij me.’

‘Het is nu meer dan zeven maanden geleden dat mijn broer overleed. Vorige week deed ik mee aan het schaaktoernooi in de bollenstreek waar we jarenlang samen aan deelnamen; mijn vader, broer en ik. Als kind deed ik al mee met dat toernooi. Er is zelfs een beker met onze familienaam die in een bepaalde klasse wordt uitgereikt. Dit jaar heb ik die beker gewonnen, zo goed speelde ik. “Je was natuurlijk niet alleen hè,” zei mijn vrouw. Dat klopt. Op de ene schouder zat mijn vader, op de andere mijn broer.’

‘Mijn vader was mijn beste vriend. Mijn rots in de branding. We knapten samen oude auto's op en zagen elkaar daardoor meerdere keren per week. Hij was extreem handig. Van de ene op de andere dag was hij dood toen zijn aorta scheurde. Ik was vijfendertig met jonge kinderen thuis. Mannen huilen niet, dacht ik altijd. Na zijn dood bleek dat ze dat wel doen.’

‘Toen hij net op deze begraafplaats lag, was ik hier iedere week. Hele gesprekken voerde ik met hem. Zijn antwoorden waren wat zachtjes, zullen we maar zeggen. Tot ik in 2007 een ernstig motorongeluk kreeg. Mijn ruggenwervel was op vijf plekken gebroken, ik had interne bloedingen; het was kantje boord.’

Op de operatietafel kwam mijn vader me te hulp. We wandelden. Hij zei dat het goed met ‘m ging.  Op een plek in de Ardennen, waar ik vroeger met hem geweest ben, zat ik op de top van een heuvel en keek om me heen. In de lucht stond een woord geschreven: tevredenheid.’

Vóór mijn operatie was ik erg statusgericht. Een snelle jongen. Alles moest glimmend zijn en mijn auto was maximaal drie jaar oud. Ik werkte hard en verdiende goed, maar ik was niet tevreden. Het moest altijd meer en beter. Maar het zijn de kleine dingen die het leven zo fijn maken. Zie je die boom daar? Voorheen zou ik daar voorbij gereden zijn in mijn dure auto. Nu zie ik die boom. Ik geniet ervan.

‘Ik ben dol op mijn vrouw en op mijn kinderen. Ik heb veel om tevreden mee te zijn. Dat liet mijn vader me zien, toen ik in de kreukels op de operatietafel lag. Daar denk ik aan als ik hier zit.’

‘Ik blijf tegen hem praten. Als ik aan het klussen ben en ik kom er niet uit, vraag ik in mijn hoofd aan mijn vader ‘joh, hoe zou jij dit aanpakken?’ En dan luister ik.’

Wat ongemakkelijk loop ik over de uitgestrekte begraafplaats. Conceptueel is dit een goed idee. Maar in de praktijk? Nu ik hier rondloopt, telefoon met microfoon in de aanslag, voel ik me een ramptoerist. Een stel is met een gieter en een bezem in de weer. Ze bezemen blaadjes weg en boenen groene aanslag van een grafsteen. De naam en vooral de data op de steen kan ik net niet lezen. Hoe vers is het verlies? Zogenaamd achteloos loop ik dan maar voorbij.

De begraafplaats is prachtig, zoals tuinarchitect Leonard Springer eind negentiende eeuw voor ogen had: ‘Het moet niet somber en droefgeestig zijn, opdat men niet huivert erheen te gaan. Men trachtte er de natuur in haar lieflijkste eenvoudige vormen weer te geven. Want het is de plaats waar men het lichaam teruggeeft aan de aarde waaraan het ontleend werd.’

Als ik de hoek omsla zie ik het stel wederom boenen, ditmaal een ander graf. Wie is hier nou de ramptoerist, denk ik, maar ik durf ze nog steeds niet aan te spreken. Wat ga ik vragen dan? ‘Wat doen jullie hier?’ of ‘Hoe erg heb je het?’

Dan zie ik twee innig gearmde vriendinnen lopen. Ik ga ervoor. ‘uh.. Wat brengt jullie hier vandaag?’ Ze komen bij het monument ‘Ter nagedachtenis aan hen die voor ons allen hun lichaam schonken aan de wetenschap’ vandaan. Wat volgt is een prima gesprekje. Ik vraag en zij antwoorden. Het is mooi. Niet heel opwindend. Maar het heeft een begin, midden en eind.

Vlijtig typ ik een stukje dat ik voorleg aan de dames voor hun toestemming. No go. ‘Het dekt de lading niet.’ Hoe ga ik de woorden vinden die gemis omvatten?

Ik geef niet meteen op. Een bont gezelschap staat bij een graf nog zonder grafsteen. Een vader met getatoeëerde armen, dochter met piercings in haar gezicht en een jonge kleindochter zetten een plant neer. ‘We komen voor mijn oom Jantje, Jantje van Amsterdam, die een paar maanden geleden is overleden.' ‘Dé Jantje van Amsterdam?!’ vraag ik opgewonden, ‘degene over wie de legendarische documentaire Foute Vrienden gemaakt is?’ ‘Ja, die,’ beaamt het nichtje. ‘Wow dat meen je niet?!’ is mijn journalistiek verantwoorde respons. Vandaar gaat het bergafwaarts, met als dieptepunt: ‘Mijn man vond hem geweldig, wilde onze boot naar hem vernoemen.’ In mijn ooghoek zie ik een groene tuinkabouter die zijn middelvinger naar me opsteekt, en terecht.

Volgende keer beter.

Het college van kardinalen heeft zich opgesteld voor de kist met het dode lichaam. Ik zie de vermiljoenrode mantels (die symboliseren dat deze mannen hun bloed zullen geven voor de kerk), de rode hoofddeksels en al het goud dat blinkt. De camerlengo (de pauselijke PA) leidt een korte dienst waarin hij woorden van troost voorleest uit de bijbel, waarop de kardinalen de hymne Salve Regina zingen. Wat is de kerk hier goed in, de dood. Wat voor ons simpele zielen vaak een periode van shock en vertwijfeling is, is een moment suprême voor de katholieke kerk. Wat doen zij beter?

In principe staat er met de dood van een paus veel op het spel. Hij is de ‘plaatsbekleder van Christus op aarde’ en vertegenwoordigt ‘het hoogste geestelijke gezag’, de opperste wetgevende én rechterlijke macht (Donald Trump, eat your heart out). De paus, il papa, is de ‘vader’ van 1.3 miljard katholieken. In potentie brengt zijn dood de stabiliteit van het instituut in gevaar. Om dat risico uit te bannen is de dood van de paus al eeuwenlang een goed georkestreerd drama, een verhaal met een happy end: een nieuwe paus.

We weten precies hoe dat gaat. De paus wordt opgebaard zodat mensen afscheid kunnen nemen (en zien dat hij écht dood is). Daarna volgt de uitvaart. Hoe, wat en waarom zo, dat heeft hij ver van tevoren bepaald.

Na de uitvaart verzamelen de circa 135 kardinalen met stemrecht zich voor het conclaaf. In de Sixtijnse Kapel vergaderen ze net zo lang tot een nieuwe paus met meerderheid van stemmen is gekozen. Als ze eruit zijn, komt er witte rook uit de schoorsteen van die beroemde kapel. De nieuwe paus, de nieuwe plaatsbekleder van Christus op aarde, verschijnt op het balkon van de Sint Pietersbasiliek. Een mensenmenigte juicht, de orde is hersteld, alles is goed.

En wij dan? Ik ken verder niemand met 1,3 miljard volgers, maar we moeten onszelf ook niet onderschatten. Ook onze dood slaat een gat en brengt de stabiliteit van de mensen om ons heen in gevaar. Welke rituelen slepen ons door de eerste schok heen? Wat kunnen we samen zingen? Welke groep mensen buigt zich over hoe het verder moet? Onze dood heeft door het ontbreken van een script eerder iets weg van een ongecontroleerde ramp dan van een voorgekookt dramatisch verhaal met goede afloop.

De dood is de enige zekerheid die we in het leven hebben en toch bereiden we ons er slecht op voor. Omdat de dood in ons dagelijks leven afwezig is, blijft hij abstract. ‘Ooit, op een dag, ik regel het dan wel.’ Ter verdediging, wij seculiere stervelingen in een kapitalistische samenleving hebben niet veel om ons aan vast te houden. We hebben geen morele kaders om ons te verhouden tot hartzeer fundamenteler dan, laten we zeggen, lange wachtrijen op Schiphol. Dat geeft te denken.

En tegelijkertijd, scenario of niet, de praktijk is weerbarstig. In het Vaticaan heeft inmiddels de eerste kardinaal zich gemeld die off script gaat. Kardinaal Becciu mag niet meestemmen in het conclaaf omdat hij is veroordeeld voor corruptie, maar hij vecht dat nu aan. Plot twist! En in ons eigen ritueel-arme bestaan is er altijd wel iemand die iets doet, een verpleegkundige die iets zegt of een buurman die met lasagne op de stoep staat, waardoor je voelt dat de wereld op een dag niet meer op zijn kop zal staan.

De komende dagen kunnen we ons in ieder geval laven aan het drama in het Vaticaan en - wie weet – inspiratie opdoen.

De collegezaal is bomvol. De studenten zijn gekomen voor de cursus Antropologie van de Dood over thema’s als de dood, (uit)sterven, rouw en verlies. ‘We rekenden op twintig, misschien dertig studenten’ vertelt Cultureel antropoloog en doodsonderzoeker Yvon van der Pijl. ‘Meer dan honderddertig studenten meldden zich aan. We moesten op zoek naar een grotere collegezaal. De dood leeft duidelijk onder deze jonge mensen.’

Is de dood ooit weggeweest dan? Niet weg, wel uit zicht geraakt. Van der Pijl vertelt in haar college over historicus Philippe Ariès, die beschreef hoe in de twintigste eeuw in Europa de dood uit ons midden verdween. Een betere gezondheidszorg zorgde voor een lagere kindersterfte en hogere levensverwachting. En als we dan ziek worden en sterven, doen we dat niet langer thuis maar achter de gesloten deuren van een ziekenhuis. Ariès sprak over een ‘verborgen’ of ‘verboden’ dood. We vergaten hoe de dood voelt, klinkt en ruikt.

Vanaf de eenentwintigste eeuw laten we de dood weer toe maar op afstand, bijvoorbeeld via de (social)media apps op onze smartphones. ‘Spectaculair’ noemt socioloog Michael Jacobsen onze huidige omgang met de dood, van het Latijnse specere, iets waar we naar kijken. Zoals we bijvoorbeeld met meer dan vier miljard mensen de uitvaart van Queen Elizabeth volgden op tv. Nieuwsberichten brengen een niet aflatende stroom van dood en verderf tot ons als gevolg van oorlogen, rampen en epidemieën. En we kijken naar voorbijrijdende kisten langs de snelweg, denk aan Pim Fortuyn en de slachtoffers van MH17.

Rommelig
In deze eeuw blijkt de dood ook een prima thema voor entertainment. In 2001 wordt de eerste aflevering van de Amerikaanse hitserie Six Feet Under uitgezonden. Vijf jaar lang volgde een miljoenenpubliek de besognes van de familie Fischer die met elkaar een uitvaartonderneming runnen: ‘De show ging niet voorbij aan de moeilijke momenten, maar liet in plaats daarvan elke rommelige, hartverscheurende en hoopvolle stap zien,’ schrijft journaliste Ariana Bacle over de impact van de gelauwerde serie. En in het echt? Wat als de dood dichterbij komt? Kunnen we de werkelijke pijn en het verdriet dat bij de dood komt kijken nog wel verdragen?

Dat vraagt ook gepensioneerd uitvaartondernemer Marjon Klaassen zich af. Ze zag in de afgelopen 25 jaar de trend ontstaan dat mensen het leven willen vieren al tijdens de uitvaart. ‘“We gaan er een feestje van maken” zeggen nabestaanden dan. Dat kan mooi zijn, maar is dat de functie van een uitvaart? Er is bijna altijd op zijn minst ook pijn, woede, frustratie en verdriet. De uitvaart is een kans om bij dat gevoel te komen. Dan moet je dat wel toe durven laten.’

Klaassen herkent wel iets in het ‘spectaculaire’ aspect van onze tegenwoordige omgang met de dood. ‘Foto’s bijvoorbeeld zijn nu een standaard onderdeel van een uitvaart. Je creëert daarmee wel dat mensen gaan zitten kijken alsof ze in de bios zitten. "Oh leuk, even kijken of tante Jannie nog voorbij komt.” We hebben in de afgelopen jaren iets gewonnen doordat uitvaarten persoonlijker zijn geworden en we hebben ook wat verloren. Vroeger werd bijvoorbeeld in kerkelijke diensten veel gezongen’, vertelt Klaassen. ‘Samen zingen zorgt voor verbinding en brengt je dichter bij je gevoel. Dat gebeurt nu niet meer. Zijn er überhaupt nog liedjes die iedereen mee kan zingen? Lang zal ze leven?’

Betekenis
Als we de dood niet willen voelen, waarom willen we er dan wel naar kijken? Filosoof Zygmunt Bauman is redelijk stellig: ‘Zonder sterfelijkheid, geen geschiedenis, geen cultuur, geen menselijkheid.’ Wij mensen weten dat we op een dag dood gaan en daar moeten we iets mee. Filosofen als Zygmunt Bauman zien het besef van onze sterfelijkheid als de drijvende kracht achter ons bestaan. De dood verbergen zou betekenen dat we die kracht, datgene wat het leven betekenis geeft, verliezen.

Hoe brengen we de dood dan weer dichterbij? De studenten in de cursus Antropologie van de Dood doen een poging. ‘We gaan allemaal dood’ zegt Aisha (21) ‘maar daar hebben we het nooit over. Dat vinden we ‘ongezellig.’ Maar over de dood praten, maakt je bewust van wat je op een dag gaat verliezen, waardoor je dankbaar kunt zijn voor wat je nu hebt.’

Is de dood aan een comeback bezig? Er is ontegenzeggelijk meer aandacht voor het onderwerp in de media, kunst en cultuur, onze publieke ruimte en de wetenschap. De vraag is hoe dichtbij we de dood werkelijk laten komen. Misschien iets om tijdens de paaslunch te bespreken?

PS, het laatste beeld is met AI gegenereerd met de prompt ‘vrolijke skeletten aan een paaslunch’ ;)

De Franse socioloog Robert Hertz publiceerde in 1907 een artikel over de dood als proces: ‘We denken allemaal dat we weten wat de dood is, omdat het een bekende gebeurtenis is die intense emoties oproept. Het lijkt zowel belachelijk als heiligschennis om de waarde van deze intieme kennis in twijfel te trekken en de rede te willen toepassen op een onderwerp waar alleen het hart competent is.’ En vervolgens deed hij precies dat.

Hertz deed zijn sociologische onderzoek bij de Dayak op Borneo en introduceerde het idee van een liminale fase, een overgangsfase, tussen de biologische dood en ‘definitieve’ dood waarin de sociale orde van een gemeenschap wordt hersteld na het verlies van een naaste. Bij de Dayak (en destijds op de meeste plekken ter wereld) was er sprake van een eerste begrafenis direct na de biologische dood en vervolgens, na een overgangsfase, een tweede, definitieve begrafenis.

Hertz benoemde drie categorieën die nauw met elkaar verbonden zijn die in deze periode een transformatie ondergaan:

Het lijk, de ziel en de nabestaanden
De transformatie begint met het stoppen van de adem, het stoppen van het hart. Voor het dode lichaam begint dan een tumultueuze periode waarin de zachte delen vergaan. Bij de Dayak werd het lichaam tijdens deze fase ondergebracht in een tijdelijk onderkomen diep in het bos. In andere culturele gemeenschappen, bijvoorbeeld in Australië, werd een lichaam in de takken van een boom gelegd.

Zoals het vlees zich losmaakt van de botten, zo moet het individu zich losmaken van de fysieke gemeenschap. De ziel van de overledene is in deze periode zoekend. Niet langer onderdeel van het fysieke leven, nog niet aangekomen op de nieuwe plek van bestemming, doolt de ziel rond.

De transitie van lichaam en geest van de overledene is nauw verbonden met het proces van de naasten. Zij houden door het uitvoeren van rituelen en gebruiken boze geesten op afstand die met het lijk aan de haal willen en proberen de dolende ziel gerust te stellen. Tegelijkertijd moeten zij oppassen niet zelf door de kwade geesten of de ziel ‘besmet’ te raken. Deze periode wordt gekenmerkt door zorgen voor de dode enerzijds en loslaten anderzijds.

In deze periode staan de nabestaanden buiten de gevestigde sociale orde. Net als de dode zelf, bevinden ook zij zich in een liminale fase. Ze staan op de drempel van de ene naar de andere fase, bijvoorbeeld van getrouwde vrouw naar weduwe.

Een definitief afscheid
Wanneer het lichaam een nieuwe vaste vorm heeft gekregen, wanneer alleen nog de botten over zijn, kan het tweede afscheid plaatsvinden. Bij deze gelegenheid krijgen de botten een definitieve rustplaats, mag de ziel het land van de voorouders betreden en wordt de liminale status van de nabestaanden opgeheven om hernieuwd onderdeel uit te maken van de gemeenschap.

Hertz laat in zijn verhaal de rituele stappen zien waarmee een sociale groep zichzelf herstelt na verlies. Daar is vooral tijd voor nodig. Hertz: ‘We kunnen onszelf er niet toe brengen om de overledene meteen als dood te beschouwen: hij is te veel onderdeel van onze substantie, we hebben te veel van onszelf in hem gestopt. Deelname aan hetzelfde sociale leven schept banden die niet in één dag verbroken mogen worden.’

Hertz schrijft dat de dood een tijdelijke uitsluiting is van het individu uit de samenleving. In deze periode transformeert de dode van de samenleving van de levenden naar de samenleving van de doden. Rouw, zegt Hertz, is de noodzakelijke deelname van de nabestaanden aan dit proces die daarin hun eigen transformatie doormaken. Door dit pijnlijke proces te voltooien kan een samenleving ‘met herwonnen vrede zegevieren over de dood.’

Prachtig. En wij? Hoe doen wij dat? Vrede vinden en zegevieren over de dood? Het antwoord kan niet als een grote verrassing komen: wij doen iets met spullen.

Spoken in spullen

Antropoloog Shannon Lee Dawdy onderzocht de Amerikaanse booming business op het gebied van ‘spullen’ waarin de as van overledenen zit verwerkt. ‘Spullen’ staat tussen aanhalingstekens omdat die spullen vaak op een bepaalde manier de overleden persoon worden. Ze zitten ergens tussen een object en subject in. Dawdy: ‘Deze onduidelijkheid is wat de objecten zo krachtig maakt. Het zijn geesten in de vorm van spullen.’

Ze interviewt bijvoorbeeld Dean, die een procedé heeft ontwikkeld waarmee hij van de as van iemand een diamant kan maken. Diamonds are forever krijgt een heel nieuwe betekenis. Een gelukkige klant zegt op de website: ‘Mijn oma zal voor altijd bij me zijn. Wanneer ik naar het altaar loop, wanneer ik een mooie reis maak.. Jullie hebben me de kans gegeven om dingen te doen die ik eerder niet meer zag zitten, omdat ik het niet zonder mijn oma wilde doen.’

Of Dusty, die schilderijen schildert van overleden personen waarbij hun as in de verf zit verwerkt. Hij vertelt over hoe de kleur en de structuur van de as van persoon tot persoon verschilt. Die individuele eigenschappen probeert hij in elk portret goed door te laten komen. De portretten zijn niet alleen afbeeldingen, in de huiskamers van nabestaanden worden ze de overleden persoon, post mortem.

As biedt wat dat betreft onbegrensde mogelijkheden. In de hit-serie Modern Family krijgen broer Mitchell en zus Claire ruzie over wie ‘mom’ krijgt: haar as is verwerkt in de kluit van een boom en iemand moet ‘haar’ in de tuin planten. Mitchell wil haar niet te dichtbij hebben, ‘because I don’t want to spend the next twenty years whispering.’ Claire neemt uiteindelijk de taak op zich.

Wat wil dit alles zeggen? Dat deze spookachtige spullen een armzalig commercieel antwoord zijn van een geïndividualiseerde samenleving op het ontbreken van gemeenschappelijke rituelen die het leven en de dood betekenis geven in een groter verhaal over de zin van het leven? Mij best. Maar interessanter is het idee om de dood van nu af aan te zien als een proces en niet langer als een op zichzelf staande gebeurtenis. Dan kunnen we naar het hele verhaal kijken: hoe gaat iemand dood, wat gebeurt er daarna met de dode en wat gebeurt er met de mensen er omheen? Hoe herstellen zij hun uit het lood geslagen evenwicht?

In de woorden van Hertz: “Het laatste woord moet bij het leven blijven: de overledene zal opstaan ​​uit de greep van de dood en terugkeren in precies die vorm waar mensen in vrede mee verder kunnen leven.”

Voor veel van ons past de dood niet bij het leven. Dat heeft hier in het Westen een aantal decennia prima gewerkt, maar wordt nu steeds moeilijker. Alleen al via onze beeldschermen zien we tegenwoordig een niet aflatende stroom aan dood en verderf.

Nu ik ouder word en de wereld steeds instabieler, zoek ik naar een ‘volwassener’ opgang met de dood. Niet als een kind dat met handen voor de ogen er vanuit gaan dat iets er niet is.

Ik wil de dood niet benaderen als iets dat je overkomt en waar je dan met een portie rouwverwerking van moet genezen totdat je weer normaal kunt doen, lees: kan doen alsof je onsterfelijk bent.

Onze sterfelijkheid geeft het leven betekenis. Filosoof Zygmunt Bauman zegt: without mortality, no history, no culture, no humanity. Naar die betekenis ga ik in dit blog op zoek. Hoe is de dood uit zicht geraakt? Voor wie? Maakt de dood een comeback? Hoe? In interviews, artikelen, audio- en videoblogs komen mensen voorbij die hun licht erop laten schijnen.

Lees mee!

Subscribe now